هستند . شايد راه‌حلى كه براى اين راهروها در نظر گرفته مىشده ، بقيه قسمتهاى پلان را تحميل مىكرده است . ايجاد گروههايى از اين عمارت سترگ و وسيع بر سر جاده‌هاى حياتى ايران آشكارا حاكى از حمايت دربار از اين نوع برنامه‌ها بوده است . در اين روزگار اكثر كاروانسراهايى را كه در سرتاسر مملكت بوسيله افراد بومى ساخته شده ، به شاه عباس اول نسبت داده‌اند « 1 » . درعين‌حال كه اين انتسابها جاى ترديد دارد ، بايسته توجهى خاص هم هست چون به غير از كاروانسراها عمارات ديگر چنين نسبتها را در خود ندارند . در بعضى موارد با اينكه كتيبه‌اى هم باقى نمانده ، ولى وجود چندين كاروانسراى مشابه در فواصل راههاى اصلى گواهى روشن بر حمايت فردى عالىمقام است ( مخصوصا به لحاظ هزينه‌اى كه در ساخت آن بكاررفته ) و حال آنكه تدارك كاروانسرا به موازات راههاى نه‌چندان مهم فقط حاكى از تدارك تسهيلات تجارت ، زيارت و راههاى ارتباطى است . معروفست كه شاه عباس اول اين سياست را با دقت تمام در ايران پيجوئى مىكرده است . بعضى از كاروانسراها را مأموران عاليرتبه درمىافكندند مثل كاروانسراهاى راه اصفهان - كاشان كه آنها را خواجه بزرگ آغا كارمال بنيان گذاشت . كاروانسراهاى ديگرى هم درباريان ايجاد كردند همچون كاروانسراى گبرآباد كه مير صابر فرمانده نظامى دربار آن را درافكند . بعيد نيست كه بازرگانان ثروتمند هم در اين قلمرو فعال بوده‌اند ولى در اين زمينه شواهد مقتضى وجود ندارد . تاريخگذارى اين عمارات هم مسأله‌برانگيز و مشكل است . تا اين زمان شواهد فراوانى به صورت كتيبه‌هاى تاريخدار مخصوصا در قسمت كاشيكاريهاى زرين‌فام در مدخل اصلى تعدادى از كاروانسراها موجود است . بعدها اين قابها كه تنها عنصر تزيينى اين ابنيه بودند همه از بين رفتند . بيشتر كاروانسرهاى ايران كه داراى تاريخ هستند به دوره صفوى تعلق دارند و بيشتر آنها در سده هفدهم برپا شده‌اند . كافى است كه در سلسله‌اى از كاروانسراها ، يكى از آنها داراى تاريخ بوده باشد و آنوقت تاريخگذارى بقيه بر پايه آن ساده خواهد بود . ولى اين تاريخگذاريها بسيار كم و معدود است . در يك كاروانسراى خاص كه عنصر كردوكار آن بسيار بالا بود ، تزيين مفصل و طاقبندى سنجيده در تاريخگذارى آن كمك مىكنند و همين نكته در عمارات مذهبى فاقد كتيبه هم موجود نيست . ولى حضور بعضى از انواع طاقگان ( مثل طاقگان از نوع بادبادكى و

--> ( 1 ) - سيرو ، كاروانسراها ، صص 8 ، 7 - 24 ، در مورد شواهد مكتوب كاروانسراهاى شهرى مثل شهر اصفهان نگاه كنيد به كيانى ، « نسخه خطى موزه بريتانيا » ، صص 5 - 22 .